گیاهان دارویی- خوراکی در منطقه گرمسار - مطالعه موردی روستای کهن‏آباد

مقدمه

: مطالعه، بررسی و تحقیق پیرامون گیاهان دارویی در ایران متعدد است. منابع متعددی درباره گیاهان دارویی، گیاهان دارویی- خوراکی، موارد مصرف گیاهان دارویی و نیز گیاهان دارویی- خوراکی وجود دارد. ولی مطالعات گیاهان دارویی به ندرت به تفکیک مناطق ای مورد بررسی و مطالعه انجام گرفته است. .به عبارتی کمتر مطالعاتی پیرامون گیاه شناسی قومی متمرکزاست. از آنجایکه ایران سرزمین پهناوری است و دارای ویژگیهای اقلیمی متنوعی می‏باشد، هر یک از مناطق ویژگی خاص خود را دارد و بنابراین ما به تنوع عظیمی از گیاهان در ایران دسترسی داریم. فلور ایران شامل یازده هزار گونه گیاهی است که در 180 خانواده گیاهی و 1200 جنس طبقه بندی شده است و آن را می توان یکی از غنی ترین منابع طبیعی قابل استفاده – چه از نظر درمانی و چه از نظر اقتصادی – تلقی کرد. ( جهانگیری، 193 و 196 ) . ایران تقریبا دارای اغلب اقلیم های حیاتی جهان است و بنابراین ، از نظر تنوع اقلیمی و آب و هوائی میتوان آنرا جزء غنی ترین بخش های جغرافیایی جهان شمرد. تعداد گونه های گیاهی کشور ما بیش تر از پنج برابر تمام گونه های گیاهی اروپا است و این پدیده توجه بیش از حد پژوهندگان تمام کشور های جهان را به کشور ما جلب کرده است. ( مرتضی فرهادی فصلنامه علوم اجتماعی ) تنوع قومی و فرهنگی از دیگر ویژگیهایی است که در علم گیاه قوم شناسی حائز اهمیت است. از اینرو که خصوصیات قومی و فرهنگی تأثیر مستقیمی در موارد استفاده،نحوه مصرف،طرز تهیه و مجموعه ای از باور ها و اعتقاداتی که به گیاه وابسته است دارد. بنابراین یک گیاه در پوششی از بافت فرهنگی قرار می گیرد و از فرهنگی به فرهنگ دیگر ، از قومی یه قوم دیگر و از منطقه ای به منطقه دیگر متفاوت است. هر گیاه در هر منطقه و نزد هر قومی دارای تشخص فرهنگی خاص خود است که آنرا با گیاهان مناطق دیگر متمایز می کند. از اینرو علم گیاه قوم شناسی به بررسی فرهنگی گیاهان می پردازد. بدین ترتیب مطالعه فرهنگی گیاهان ما را به موترد زیر رهنمون می نماید: شناخت گیاهان دارویی- خوراکی هر منطقه، تنوع الگوهای مصرف و موارد مصرف، نحوة جمع‏آوری گیاهان و برخی دیگر از موارد. اطلاعاتی پیرامون گیاهان داروئی و خوراکی را اغلب افراد میان سال و کهن سال دارند. از اینرو قبل از آنکه، با گذر زمان به تدریج این اطلاعات از بین برود و کمرنگ شود، باید توسط مردم‏شناسان، خصوصاً شاخه‏های تخصصی انسان‏شناسی از جمله گیاه قوم‏شناسی و قوم شناسی پزشکی جمع‏آوری و تدوین شود. ما در این پژوهش به مکتوب نمودن اطلاعاتی پیرامون گیاهان دارویی- خوراکی در روستای کهن‏آباد واقع در شهرستان گرمسار از استان سمنان می‏پردازیم.

گیاه‏شناسی قومی –اتنوبوتانی- Ethno botany

"کاراکا"Charaka فیزیکدان مشهور قرن دهم هند ، در پرسش محققی که از او می خواست تا فهرستی از گیاهان بی مصرف منطقه ی زندگی اش را به او بگوید ، گفت : برو از مردم بپرس . . . . . پس از دو روز شخص بازگشت و گفت جوابم را گرفتم استاد : هیچ گیاهی نیست که بی مصرف باشد ( سو ویلییامز 1376 - 238 ) . "گری مارتین" متخصص گیاهان بومی ( Ethnobotanist ) و یا گیاه مردم شناسی در کتاب تغییر نظر گاه ها در باره دانش زیست شناختی سنتی می نویسد : " آگاهی که مردمان محلی از محیط طبیعی شان دارند. . . . تنها از مشاهده ی طبیعت و انتقال دانش فرهنگی نیاموخته اند ، بلکه از انجام کارهایی چون کشاورزی ، گله داری و گردآوری گیاهان جنگلی نیز آموخته اند . ولی به هر جهت این دانش در حال نابودی است . ( سو ویلییامز 1376 – ص. 238 ) رابطه و پیوند انسان و گیاه به قدمت فرهنگ بشری است. از اغاز اولین آثار جوامع بشری ، استفاده از گیاه به عنوان دارو متداول بوده است. بیماری جزئی از زندگی انسان ها است. بنابراین تلاش و کوشش بشر برای دفع بیماریها ب توسل جستن به نیروهای ماوراالطبیعه و یا به کمک گیاه های داروئی بوده است . از اینرو شناخت گیاهان داروئی به قدمت فرهنگ بشری است. محققین رشته باستان شناسی گیاهی ، اطلاعات وسیعی پیرامون آشنائی و استفاده بشر از گیاهان داروئی در دوره های اولیه تمدن بشری بدست آورده اند. بنابراین به تدریج اعتقاد به نیروی شفا بخش گیاهان ، وجود گیاهان جادوئی و رشد آیئن و مراسم و مناسک خاص برای گیاهان بخشی از فرهنگ بشری را به خود اختصاص داده است. از جمله اولین اطلاعات به دست آمده در مورد گیاهان دارویی مربوط به دوران بابل در حدود 1770(ق.م) است که حمورابی پادشاه بابل در قوانین خود به آن ها اشاره نموده است. از دیگر آثار باستانی مربوط به تمدن مصرباستان در حدود 1550(ق.م) است. در آن دوران از گیاهان داروئی استفاده می شده است. مصریان باستان معتقد بودند که گیاهان داروئی ، حتی پس از مرگ فرعون های مصر نیز موثر بوده است. آثار برخی از گیاهان داروئی از اهرام مصر د رموزه قاهره موجود است. به جرات می توان اذعان نمود که بحث پیرامون فرهنگ بشری بدون شناخت گیاهان کامل نمی تواند باشد. در سال های اخیر توجه و علاقه محققین به گیاهان جلب شده است که باعث بیداری و آگاهی آنان به نقش مهمی که گیاهان در فرهنگ بشری داشته شده است. نیاز انسان به گیاه در رابطه با پارامترهای متعددی است. گیاه در مواردی نقش خوراک، دارو، تهیه مسکن و مواردی دیگر می‏باشد. استفاده از گیاه در مراسم مذهبی، جشن‏ها و آئین‏ها، مراسم عزاداری و سوگ کاملاً مشهود است. علم اتنوبوتانی- گیاه‏شناسی قومی، به مطالعه و بررسی رابطه بین انسان و گیاهان می‏پردازد. این علم به مطالعه روابط پیچیده‏ای که بین مصرف گیاه و فرهنگ وجود دارد، می‏پردازد. نقطه تمرکز آن بر روی نحوة استفاده از گیاهان، در فرهنگ ما و مناطق اقلیمی متنوع است. گیاهان علاوه بر مقاصد خوراکی به عنوان دارو نیز مورد استفاده می‏باشند. تنوع استفاده گیاهان در بسیاری از جنبه‏های فرهنگی بشر قابل تعمق است. تاریخچه علمی، اتنوبوتانی به سال 1895 می‏رسد که توسط ویلیام هارش برگر William Hershberger، گیاه‏شناس امریکایی، تأسیس شد. ولی از جمله قدیمی‏ترین منابعی که به دست آمده کتابی است حاوی 600 گیاه در منطقه مدیترانه. در این کتاب ذکر شده که حتی چگونه یونانیان باستان از گیاهان برای درمان بیماری‏ها استفاده می‏کردند. اطلاعات گیاهی نیز شامل چگونگی مصرف و زمان رشد گیاهان، سمی یا غیرسمی بودن، خوراکی و غیرخوراکی بودن، و حتی طرز تهیه آن ذکر شده است. یکی از دلایل تحول و پیشرفت علم گیاه ‏شناسی ، نزدیک شدن این علم به رشتة انسان‏شناسی است. در اوایل قرن بیستم، مشارکت‏ها و همکاری‏ های میان رشته ای ، تحول زیادی را سبب شد. بنابراین انسان‏شناسی در مطالعات گیاهان که می تواند بخشی از ساختار فرهنگی جامعه ای را تشکیل ‏دهد، تنها به نقش فرهنگی آن قناعت نمی‏کنند، بلکه به کمک گیاه ‏شناسان به دنبال الگوهای مصرف، نحوه مصرف، روش‏های سنتی، تحول مصرف و روش‏های جدید هستند. گیاه ‏شناسان نیز تنها به ویژگی علمی گیاه اکتفا نکرده، بلکه به کمک مطالعات انسان‏شناسی، بدنبال ویژگیهای فرهنگی گیاه در آن جامعه می باشند. بنابراین همکاریهای میان رشته‏ای سبب گسترش آن شده است. در آغاز قرن بیستم، رشته گیاه قوم شناسی تشکیل شد. اطلاعات این علم، مجموعه‏ای از اطلاعات و داده‏های گیاهان است، از جمله نقش گیاه در فرهنگ جامعه و تنوع فرهنگی در رابطه با گیاهان مورد نظر. علم گیاه قوم شناسی شامل رشته‏های مختلفی است که به صورت میان رشته‏ای با یکدیگر فعالیت می‏کنند، از جمله گیاه‏شناسی: به منظور شناخت انواع گوناگون گیاهان؛ انسان‏شناسی: مطالعه بررسی و شناخت جوانب فرهنگی و مفهوم فرهنگی آن؛ زبان‏شناسی: شناخت واژه‏های بومی . بنابراین رشته اتنو بوتانی علمی میان رشته ای است . دیدگاه میان رشته ای به اتنوبوتانیست ها آگاهی بیشتری می دهد که بتوانند منابع ذخیره ای گیاهان و دانشی که پیرامون آن شکل گرفته است را بهتر درک کنند و مدیریت بهتری داشته باشند ، خصوصا در دورانی که با بحران زیست محیطی روبرو هستیم .در این مقاله به بررسی چند نمونه از مجموعه گیاهان بومی که از یکی از روستاهای منطقه گرمسار جمع آوری شده و و نیز به فرآورده هایی ا ز گیاهان و نیاز دام و در نهایت به یکی از شیوه های درمان بومی منطقه کویر می پردازیم.

روش تحقیق

این پژوهش با استفاده از چندین روش انجام گرفته است ، از جمله روش های : مشاهده ، مشاهده همراه با مشارکت ، مصاحبه و روش ارزیابی مشارکتی روستائی (P.R.A.) . پس از جمع آوری اولیه و تشکیل اولین هرباریوم با مراجعه به تعدادی از اطلاع رسان های کلیدی ، اطلاعات مربوط به گیاهان را در پرسشنامه ها پر کردیم. ابتدا از شیوه های مشاهده ، مشاهده همراه با مشارکت ، و مصاحبه به یک سری اطلاع رسان های کلیدی دسترسی یافتیم که به کمک آنها توانستیم در میدان تحقیق به جمع آوری یک سری گیاهان متعدد اقدام کنیم . پس از جمع آوری اولیه و تشکیل اولین هرباریوم با مراجعه به تعدادی از اطلاع رسان های کلیدی ، اطلاعات مربوط به گیاهان را در پرسشنامه ها پر کردیم. سپس از روش ارزیابی مشارکتی روستائی (P.R.A.) استفاده کردیم . با استفاده از این روش می خواستیم که در جمع اهالی روستا کلیه اطلاعاتی را که ممکن است از قلم افتاده باشد جمع آوری نمائیم . در این روش تأکید بر فعال نمودن اطلاع‏رسان‏ها می‏باشد. با استفاده از تکنیکهایی، مشارکت اطلاع‏رسان‏ها را در فرایند جمع‏آوری اطلاعات به حداکثر می‏رسانیم. به گونه‏ای که این روش تحقیق ما را به 3 اصل کلیدی یعنی: ذوب کردن یخ‏ها، اعتماد سازی و توانمند‏سازی نزدیکتر می‏شوند. از این رو اطلاع‏رسان‏ها همکاری‏هایشان، به تدریج عمیق‏تر و عمیق‏تر شده و به نوعی خود را مسئول اطلاعاتی که می‏دهند، می‏دانند، از اینرو در مصاحبه‏های گروهی، با بحث و گفتگوهای پی در پی و بحث و جدل با یکدیگر، به دنبال رسیدن به دقیق‏ترین پاسخ‏ها برمی‏آیند. در این روش مصاحبه‏ها به صورت مصاحبه‏های گروهی، انجام شده، که در هر یک از مصاحبه‏های گروهی تعداد اطلاع‏رسان‏ها بین 5 تا 8 نفر از زنان و مردان میان سال و کهن‏سال روستا انتخاب شده‏اند. این مصاحبه‏ها در چند منطقه از روستا انجام گرفته.

منطقه مورد بررسی-

روستای کهن‏آباد- از روستاهای شهرستان گرمسار واقع در استان سمنان منطقه مورد مطالعه می باشد. استان سمنان در دامنه جنوبی رشته کوه‏های البرز واقع است و بیش از 98000 کیلومترمربع وسعت دارد. از نظر مساحت استان ششم کشور است و با دارا بودن بیش از 30% مناطق حفاظت شده زیست محیطی نظیر پارک ملی کویر مقام ویژه‏ای در کشور دارد. از این رو شناخت گیاهان استان گرمسار اهمیت بسیار زیادی دارد. این استان به عنوان شاهراه ارتباطی شرق و غرب ایران و مسیر جاده ابریشم مقام خاصی دارد. شهرستان گرمساز، جلگه کم ارتفاعی است که از سه طرف به وسیله کوه احاطه شده و تنها از سمت جنوب به کویر محدود است. کویر مزبور بیش از 48 کیلومتر مسافت ندارد و پس از آن رشته کوه دیگری به نام سیاه کوه قرار گرفته است.با توجه به اطلاعات کسب شده به غنای گیاهان داردئی منطقه واقف می شویم. منطقه مورد مطالعه ما دهستان کهن‏آباد است، کهن آباد به دلیل افزایش جمعیت از روستا به دهستان تبدیل شده است. برطبق سرشماری سال 1375 جمیعت آن 5405 نفر بود(از این تعداد 2536 مرد -- 2354 زن و بقیه کودک زیر 6 سال می باشد.) .کهن آباد دارای 1247 واحد مسکونی است. از نظر سنجش‏های خدماتی، اداری و امنیتی، فاقد پاسگاه نیروی انتظامی است. در کهن آباد پایگاه مقاومت بسیج فعال است. از نظر امکانات رفاهی، از برق برخوردار است، ولی آب لوله‏کشی تصفیه شده ندارد. در این جا یک خانه بهداشت با یک بهیار فعالیت دارد. هفته‏ای 3 روز یک پزشک برای چند ساعت به روستا می‏آید. قابل ذکر است که در .کهن آباد یک”ماما“ ‏تجربی که دورة 6 ماه‏ای را از طرف وزارت بهداشت گذرانده است. در روستا یک داروخانه است. صرف نظر از شرایط و امکانات رفاهی و خدمات و ساخت جمعیت از لحاظ فرهنگی، روستا دچار تغییر و تحول بسیاری شده است بدین معنی که در این جا به علت فاصله زمانی کم با شهرستان گرمسار و به دلیل برخورداری از امکانات حمل و نقل، روستائیان با استفاده از مینی‏بوس، تاکسی و سواری و وسایل شخصی به گرمسار، سمنان و تهران بروند. سهولت رفت و آمد، امکان بهره‏مند شدن از فعالیت‏های فرهنگی، رفاهی و بهداشتی در سایر نقاط را برای آنها فراهم نموده است. در این تحقیق سعی نموده‏ایم تا رازهای پوشیده طب عامیانه را از درون صندوقچه‏های فرهنگی و خانه‏های اهالی روستا بیرون کشیده و با جمع‏آوری آنان، توانایی آنها را در بهره‏گیری از طبیعت برای مقابله با درد و رنج‏ها نشان دهیم.

- معرفی برخی از گیاهان شناخته شده و مورد استفاده در این منطقه برخی از گیاهان روستای کهن آباد.

بابونه نام علمی آن: German chamomile (Matricaria recutita) پراکنش و خصوصیات - بابونه گیاهی است خودرو که در مزارع و کنار جاده ها در سرتاسر ایران می روید. در کهن آباد نیز به وفور یافت می شود. این گیاه داری ساقه نسبتاَ بلندی است و دارای انشعابات متعددی می باشد. برگ های بابونه با بریدگی های فراونی است و شبیه به برگ های کوچکی به نظر می رسد.اهای کهن آباد از گل های زرد بابونه استفاده میکنند. گل های بابونه در در اوائل بهار و اوائل پایئز خواص درمانی- بابونه گیاهی است با خواص گوناگون ، از جمله : مدر، باعث تعریق می شود ، جوشانده بابونه اثرات بسیار زیادی بر معده دارد از جمله باعث تقویت معده می شود ، نفخ را بر طرف می کند و در باعث افزایش شتها می شود. علاوه بر موارد ذکر شده برای هضم استف اد ه می شود و خاصیت صفرا بری نیز دارد.اهالی کهن آباد گل های بابونه را پس از جمع کردن دم می کنند و مصرف می کنند. بابونه از گیاهانی است که تقریبا تمام اهالی در طیف سنی مختلف از آن استفاده می کنند.

بارهنگ(سیمنج) بارهنگ را بارتنگ نیز می‏نامند. عربی آن”لسان‏الحمل“(زبان گوسفند). به فرانسه Laplantain و در لاتین Plantagolanceo Lata می‏نامند. خصوصیات بارهنگ - ساقه بارهنگ تا 50 سانتی‏متر می‏رسد. این گیاه دارای برگ‏های درازی است و دارای گل‏های ریز و سفید است. این گیاه گاه تا زمستان هم دوام دارد. گل‏ها ی آن به صورت خوشه‏ای‏اند که بعد از رسیدن، دانه‏های ریزی در آن جمع می‏شود. در تجزیه شیمیایی ترکیبات بارهنگ حاوی موارد زیر است: گلونورید یا پونیه- گلولوزند تلیخ- موسیلاژنرم- نمک سدیم- کلسیم- پتاسیم و سلیسیوم. پراکنش: این گیاه دارای پراکنش جهانی است و عموماً به صورت علف هرز شناخته شده است. در حاشیه مزارع، جاده‏ها و در حیاط منازل به وفور یافت می‏شود. این گیاه به صورت خودرو در نقاط مختلف گرمسار و از جمله کهن‏آباد رشد می‏کند. اهالی روستا پس از چیدن خوشه‏های بارهنگ آنرا خشک می‏کنند و سپس با تکاندن آن، دانه‏های ریز درون خوشه که مانند دانه‏های کنجد بسیار ریز و به رنگ‏های سیاه، قهوه‏ای سوخته و کرم رنگ است، جمع‏آوری می‏کنند. مردم کهن‏آباد دانه‏های این گیاه را می‏جوشانند و به صورت جوشانده استفاده می‏کنند و برای مصارفی چون:درمان آسم، برونشیت، سرفه، سیاه‏سرفه، دردهای معده، ترش کردن، سوزش معده، سنگینی معده، کم‏خونی توصیه می‏شود. قابل ذکر است که بارهنگ در انواع سوختگی‏ها، گزیدگی حشرات و تحریکات جسمی به کار می‏رود

پونه: نام علمی آن Pennyroyal است و نام فارسی آن پونه است و اهالی کهن آباد به همین نام می‏شناسند. این گیاه در زبان انگلیسی به Horse mint معروف است. ترکیبات پونه: ترکیبات شیمیایى این گیاه عبارتند از : اسانس روغنى فرار یا روغن مانتول ، مقدارى تانن مواد رزینى و قند گزارش شده است پراکنش: گیاه پونه که بسیار سبز و معطر است در کهن‏آباد فراوان است. پونه در کوه و بیابان و تقریباً در سرتاسر ایران می‏رید. البته در نقاط خشک و ریگزار عطر آن بیش از نقاط مرطوب است. مشخصات پونه: ساقه پونه به رنگ سبز تند و یا قرمز مایل به قهوه‏ای است که از 10 تا 50 سانتی‏متر ارتفاع می‏رسد و دارای کرک‏های نرم و سفید و خاکستری است. کهن‏آبادیها می‏گویند، هنگامی پونه را باید چید که هوا گرم و خشک و آفتابی باشد. بخش مورد استفاده: به گفته زنان کهن سال کهن آباد، از ریشه آن برای درمان استفاده می‏کنند و برگ آن مصرف خوراکی دارد. اهالی کهن‏آباد از ریشه، ساقه و گل آن استفاده می کنند. در تجزیه شیمیایی پونه مواردی چون چربی، مواد قندی تانن و فنول یافت می‏شود. نسخه‏های پونه ‏کوهی: کهن‏آبادی‏ها به صور مختلف از آن استفاده می‏کنند. از جمله، دم کرده آن همراه با آب خالص سبب رفع خستگی عضلات می‏شود. علاوه بر آن برای درمان دردگلو،جوشانده آنرا غرغره می‏کنند. دم کرده پونه برای بی‏اشتهایی، اسهال معمولی، اسهال خونی، تقویت قوای هاضمه، اختلالات کبدی، گلودرد، درمان نقرص، رماتیسم و سرفه‏های پی‏درپی و نیز درمان انگل مفید است. مالیدن گیاه سوخته به جهت تقویت لثه هاى دندان استفاده می شود. از نظر عالمان طب سنتى، پونه گیاهی است گرم و خشک و براى جلوگیرى از سکسکه و آشفتگى و دل به هم خوردگى و افزایش عرق مفید است. پونه به عنوان ضدسم برای جانوران گزنده سمى بسیار مفید است.

گل گاو زبان: نام علمی: Borago officinalis مشخصات گیاه- گیاهی است چند ساله و علفی با ریشه‌های نیمه غده‌ای که به طور عمودی تا عمق ۵۰ سانتیمتر در خاک فرورفته‌است. این گیاه به علت داشتن ریشه‌های اصلی و فرعی در اعماق خاک، بسیار مقاوم است خصوصاَ در برابر خشکی خاک مقاومت زیادی از خود نشان می دهد. برگهای آن زبانه‌ای و پوشیده از کرک‏های بلندی است و برگ‏ها بزرگ و سرنیزه‏ای و کرکدار دارد. این ویژگیها این کیاه را به صورت گیاهی خشن در اورده است ، شاید به همین علت باشد که به گاوزبان معروف است. گلهای آن به رنگ قرمز خوشرنگی است که پس از خشک شدن به رنگ آبی تیره در می‌آید . پراکنش: این گیاه در قسمت‏های کوهپایه‏ای و حاشیة جنگل، در حاشیه جاده‏ها و مزارع به صورت خودرو است. اهالی کهن‏آباد این گیاه را از کوه جمع می‏کنند. الف- قسمت مورد استفاده- تنها قسمتی که مورد استفاده اهالی کهن آباد قرار می‏گیرد، گل‏های آن است. طریقه مصرف: اهالی کهن‏آباد، گل گاو زبان را همراه با سنبل الطیب دم می‏کنند و به صورت یک جوشانده گرم همراه با نبات مصرف می‏کنند. موارد استفاده: جوشانده و یا دم کرده این گیاه برای درمان نقرس و رماتیسم زکام، درد کلیه و تپش قلب بسیار مفید است. آبله مرغان، تقویت قلب و برطرف کردن چرک دهان و لثه استفاده می‏کنند.

فرآوری ها-

موادی که طی پروسه‏ای تهیه می‏شود. نشاسته نشاسته ازجمله داروهای گیاهی است که نه تنها در کهن‏آباد بلکه در سرتاسر ایران مورد استفاده زیادی قرار دارد. تهیه آن بدین صورت است که در زمستان گندم را به مدت 40 روز در آب خیس می‏کنند. هر روز آب آن را عوض می‏کنند. پس از 40 روز، گندم از پوسته‏اش جدا شده و به اصطلاح مغز از پوست در می‏آید. سپس در آبکش ریخته تا آب آن کشیده شود و آنرا در چرخ گوشت ریخته و چرخ می‏کنند. 7 بار آن را می‏شویند تا نشاسته‏اش کاملاً گرفته شود. در نهایت وقتی آب آن صاف شد. آن را در پارچه چلوار ریخته و می‏گذارند تا کاملاً خشک شود- اگر آب آنرا کامل نگیرند، نشاسته ترش می‏شود. سپس در آفتاب می‏گذارند تا خشک شود، سپس نشاسته را لایه لایه بر می‏دارند. این عمل تنها در زمستان انجام می‏شود. زنان اهالی کهن‏آباد، تبحر خاصی در تهیه نشاسته دارند، البته زنان کهن‏سال و مسن بیشتر عشق و علاقه به انجام این کار دارند تا جوان‏ترها که ترجیح می‏دهند از همسایگان نشاسته آماده را بگیرند تا خودشان آنرا درست کنند. موارد استفاده- نشاسته عموماً در فصل زمستان برای گلودرد و نرم کردن گلو مورد استفاده قرار می‏گیرد.

سرمه

سرمه از موارد آرایشی مخصوص چشم است که زنان مسن و کهن‏سال کهن‏آباد آنرا درست می‏کنند. موارد استفاده- به اعتقاد اهالی روستا، سرمه برای درمان کم سویی چشم، درد چشم، دور کردن نیروهای منفی، و علاوه بر همه موارد ذکر شده برای زیبایی و آرایش مورد استفاده قرار می‏گیرد. طرز تهیه: در روستای کهن‏آباد، 2 نفر از زنان کهن‏سال روستا، سرمه درست می‏کنند. و زنان روستایی برای مصرف از آنها خریداری می‏کنند مردم روستا علاوه بر خرید سرمه، برای درمان ناراحتی‏های چشم و خارج کردن اجسامی که به چشم نفوذ کرده و نیز مواردی به چش عفونی می‏شود، از این دو زن کمک می‏گیرند. سرمه را از پیه بز، قلم گاو و سرشیر تهیه می‏کنند که نوع مرغوب‏تر آن از پیه بز است. طرز تهیه- شیر را می‏جوشانند، یک ورق چربی روی آن جمع می‏شود یعنی سرشیر. سرشیر را از روی شیر بر می‏دارند. سپس آنرا در وسط فتیله که پارچه‏ای است از جنس نسوز قرار می‏دهند. و فتیله را روشن می‏کنند. سرشیر که به منزلة روغن است شروع به سوختن نموده، ظرفی را با فاصله کم روی فیتیله قرار می‏دهند و به تدریج دود‏ه‏های حاصل از سوختن سرشیر به جدار ظرف می‏چسبد که همان سرمه است.

درمانگران

رگ چینی

- در حاشیه کویر در منطقه ای که گرما و خشکی هوا کمتر اجازه می دهد که گیاهان رشد کنند و آنرا برای درمان به کار گیرند، شیوه های درمانی وجوددارد که به گیاه بستگی ندارد بلکه به شرایط اقلیمی محیط وابسته است. در یکی از این روستاهای سمنمان ، از طریق نگاه به ستاره ها بیمار را درمان می کنند. در یکی از این روستاهای حاشیه کویر، دو زن میان سال شیوه "رگ چینی" را برای درمان استفاده می کنند. تحوه درمان – نحو بدین صورت است که بیمار مشکل خود را با درمانگر مطرح می کند و او را در جریان مشکلات جسمی و گاه روحی خود قرار می دهد. سپس درمانگر در نیمه شب پس از گرفتن وضو در فضای بازی می نشیند و تسبیه به دست گرفته و سر خود را به سمت آسمان کویر که پر از ستاره است می برد. او با دنبال کردن ستاره ها و دیدن دب اصغر و اکبر دعا های خاصی را می خواند و به گفته او بدین ترتیب بیماری را از تن بیمار دور می کند. او می گوید که در این شیوه درمان آنچه اهمیت دارد، ایمان به نحوه درمان درمانگر با این شیوه است. اهالی روستا و حتی از روستاهای دیگر و نیز از نقاطی دورتر به نزد این درمانگر می آیند و درمان و شفای خود را از او می خواهند. چنین شیوه درمانی در فصل بهار و تابستان و اوائل پائیز نیمه شب ها در هوای آزاد انجام می شود، ولی در زمستان که هوا رو به سردی می رود، درمانگر در اطاق این شیوه درمان را انجام می دهد. بدین طریق که او در اطاق به گونه ای می نشیند که بتواند چهار کنج دیوار را ببیند و سپس از طریق تمرکز بر چهار کنج و خواندن دعا بیمار را درمان می کند. شیوه رگ چینی خاص منطقه کویر است و تا به حال هیچ موردی در مناطق غیر کویری مشاهده نشده است. زن درمانگر می گوید که این شیوه را می تواند به افرادی که مایل هستند و خصوصا با ایمان و اعتقاد به این شیوه درمان می باشند، یاد دهد. بنابراین ، این رگ چنین یاد دادنی است. به نظر می رسد که این شیوه یکی از عجیب و غریب ترین شیوه های درمان باشد.

نتیجه‏گیری

مقاله حاظر بخشی از مطالعات میدانی وسیعی است که در میان روستاهای شهرستان گرمسار انجام شده است. اهالی رستای کهن‏آباد، بخشی از سال را در ییلاق از اردیبهشت تا شهریور و بخش دیگر را در قشلاق- یعنی در روستای کهن‏آباد، که از شهریور تا اردیبهشت است می‏گذرانند. آنها چه در ییلاق و چه در قشلاق، از گیاهان خودرو بهره‏های فراوانی می‏برند و از گیاه‏ها چه برای مصارف درمانی و چه مصرف خوراکی- درمانی استفاده می‏کنند. همانطور که دیده شد، گاه گیاه را با ترکیبات دیگری مخلوط می‏کنند و یا گیاه را طی فرایندی به صورت دیگری در می‏آورند، مانند نشاسته. دانش افراد کهن‏سال در مورد گیاهان خودرو بسیار است، در حالیکه جوان‏تر کمتر علاقه‏ای به حفظ چنین دانشی از خود نشان می‏دهند. ما در طی مصاحبه‏های گروهی که با زنان کهن‏سال و جوان داشتیم، اطلاعات بسیاری جمع‏آوری نمودیم که گاه جوانان روستا از دانش زنان کهن‏سال حیرت می‏کردند و به دیده تحسین به آنها می‏نگریستند. جوان‏ترها ترجیح می‏دهند که با راه‏های آسان مثلاً یک قرص مسکن، سردرد خود را تسکین بخشند. ولی کهن‏سالان با صبر و حوصله گیاه‏ها را از کوه و کمر جمع می‏کنند، خشک می‏کنند، می‏جوشانند، ضماد درست می‏کنند و آنرا با عشق و محبت به دیگران توصیه می‏کنند. جوان‏ترها می‏گویند:”کی حوصله داره اینهمه وقت صرف کنه“. کهن‏سالان می‏گویند:”با اینهمه وقتی که بدست آوردی، دنبال گیاه نرفتی و یک قرص مسکن خوردی، چه میخواهی بکنی؟“ نکته‏ای که در این تحقیق بدان واقف گشتیم، دانش عظیم گیاهان دارویی است که در این منطقه وجود دارد. که با گذر زمان و تغییر نسل، به تدریج از میان می‏رود. کوشش مردم‏شناسان در این زمینه خصوصاً شاخه‏های تخصصی گیاه قوم شناسی در جمع کردن و ثبت این اطلاعات است. اینکه چنین گیاهان چه نقشی در الگوهای خوراک، درمان، باورها و اعتقادات و مراسم و آئین‏های فرهنگی و در نهایت چه نقشی در تعیین سلامت این افراد دارد. امید است که چنین کوشش‏هایی تداوم یابد و این گنجینة عظیم را به صورت مکتوب بتوانیم ثبت کنیم. نکات یادگیری از افراد کهن سال و دانای روستای کهن آباد 1. افراد بومی در این منطقه آگاهی زیادی در مورد گیاهان دارند. 2. این اطلاعات شامل : تشخیص گیاهان خوراکی از غیر خوراکی، / / / گیاهان مضر و یا سمی، 3. اطلاعات شهری ها در مورد گیاهان بسیار محدود است. این اطلاعات به تدریج محدود تر نیز می شود. 4. افراد شهری قسمت عمده گیاه را دور می ریزند در حالیکه بومیان تمام قسمتی را که از خاک بیرون است و نیز در بسیاری از موارد ریشه گیاه را نیز مصرف می کنند. 5. اطلاعات افراد شهری از گیاهان از طریق کتاب های ایرانی و خارجی و عطاری به دست می آید در حالیکه اطلاعات افراد بومی از تجربیات نسل اندر نسل مادر بزرگ ها و پدر بزرگ ها و چوپان های قدیمی و و و جمع آوری شده است. اطلاعاتی که در بوته آزمایش بار ها وبارها آزمایش شده است. 6. حس شامه ، چشائی و لامسه افراد بومی بسیار قوی تر از افراد شهری است. بنا بر گفته افراد بومی ، هیچ گیاهی نیست که بی مصرف باشد

فهرست منابع

- ابوعلی‏سینا، 1367، قانون در طب، جلد 2، ترجمه عبدالرحمان شرفکندی، سروش اسدی، نوش‏آذر، 1378، نگاهی به گرمسار - امامی، احمد، شمس اردکانی، محمدرضا، مهرگان، ایرج، 1383، فرهنگ مصور، گیاهان دارویی، انتشارات مرکز تحقیقات طب سنتی و مفرات پزشکی، دانشگاه علوم‏پزشکی شهیدبهشتی - امید بیگی، رضا، 1367، رهیافت‏های تولید و فرآورده‏های گیاهان دارویی، جلد 2، انتشارات طراحان نشر - امین، غلامرضا، 1368، گیاهان دارویی ایران، موسسه تحقیقات گیاهان دارویی، تهران - آئینه‏چی، یعقوب، 1365، مفردات پزشکی و گیاهان دارویی- دانشگاه تهران - جهانگیری، علی اصغر ، گیاهان داروئی ، سخاوت طبیعت و غفلت های ما. مجلس و پژوهش ، ش. 5 - جهانگیری، علی اصغر، 1367 ، کندلوس ، تهران ، موسسه فرهنگی جهانگیری. - سو ویلیامز ، فرهنگ و توسعه ( رهیافت مردم شناختی توسعه ) ، ترجمه ی نعمت الله فاضلی و محمد فاضلی ، تهران ، 1376 ، سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامی. - فرهادی مرتضی ، فصلنامه علوم اجتماعی ، ویژه گیاه مردم شناسی ، شماره 34- 35 ، تابستان و پائیز 1385 ، ص. 43 - میرحیدر، حسین، 1383،(چاپ پنجم). مصارف گیاهی، انتشارات دفتر نشرفرهنگ‏اسلامی - Anonymous, 1994, An Introduction to Ethno botany, veilleux, C.King. (http://www.accessexcellence.org/RC/ethnobotany ) - Anonymous, C, 1995. Ecology and Ethno botany: exploring links - Anonymous, 1995, Between current environment crisis and indigenous medical practices. Social science medicinal, 4(3): 321-329 - Cotton, C.M., 1996. Ethno botany: Principles and Applications: JHON WILLEY & SONSLRD. - Pieroni, Andrea, 2001, Evaluation of the Cultural significance of wild Food botanicals Traditionally consumed in northwestern Tuscany, Italy, Journal of Ethno botany, 21(1):8g-104 - Prance, G.T. 1991, what is ethno botany today? Journal of E+ hnopharmaclogy, 32:3.g-216

کلیه حقوق این پایگاه، برای پایگاه اطلاع رسانی منیژه مقصودی محفوظ است.